Có những người sống cả đời trong một câu chuyện mà họ tin là thật.
Họ nhìn thế giới qua câu chuyện ấy.
Phản ứng từ câu chuyện ấy.
Đau khổ vì câu chuyện ấy.
Và bảo vệ nó như thể đó là chính sự thật.
Điều kỳ lạ là:
càng sống lâu trong đó,
họ càng chắc chắn rằng mình đúng.
Đây là nơi ảo tưởng gặp não bộ.
Và từ đó, một vòng lặp thực tại giả bắt đầu hình thành.
Trong tâm lý học nhận thức, có một cơ chế rất nổi tiếng gọi là confirmation bias / thiên kiến xác nhận.
Đó là xu hướng của não bộ:
chỉ tìm kiếm những thông tin phù hợp với niềm tin sẵn có
dễ tin những gì xác nhận điều mình đã nghĩ
dễ nhớ những gì củng cố câu chuyện quen thuộc
và bỏ qua, bóp méo, hay kháng cự những gì đi ngược lại
Nghe có vẻ đơn giản.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đây không chỉ là một lỗi tư duy.
Nó là một cơ chế rất sâu của sinh tồn.
Não không tìm sự thật trước hết. Não tìm sự an toàn.
Đây là một điều rất quan trọng để hiểu.
Con người thường nghĩ mình suy nghĩ để tìm ra điều đúng.
Nhưng rất nhiều khi, não không vận hành như vậy.
Não ưu tiên điều giúp hệ thống cảm thấy an toàn hơn.
Vùng Amygdala / hạch hạnh nhân rất nhạy với đe dọa, khác biệt và bất ổn.
Khi có một ý kiến trái với điều ta đang tin, không phải lúc nào não cũng tiếp nhận nó như một dữ liệu mới.
Rất nhiều khi, não tiếp nhận nó như một mối nguy.
Ngay sau đó, vùng Prefrontal Cortex / vỏ não trước trán có thể bước vào để hợp lý hóa điều ta đã tin sẵn.
Nói cách khác:
ta không luôn suy nghĩ để tìm đúng.
Nhiều khi, ta suy nghĩ để bảo vệ cái mình đã tin.
Và từ đó, một ảo tưởng bắt đầu được củng cố.
Dopamine không chỉ thưởng cho thành công. Nó cũng thưởng cho niềm tin quen thuộc.
Khi con người nhìn thấy, đọc thấy, hay nghe thấy một điều xác nhận niềm tin quen thuộc của mình, não có thể tiết ra dopamine.
Cảm giác đó rất tinh tế, nhưng rất mạnh.
Nó giống như một tiếng nói bên trong nói rằng:
“Đúng rồi. Mình biết mà.”
Và từ khoảnh khắc đó, não bắt đầu nghiện cảm giác được xác nhận.
Nó thích cảm giác mình đúng.
Nó thích cảm giác thế giới vẫn khớp với bản đồ cũ.
Nó thích điều quen thuộc hơn điều thật.
Cũng từ đây, não bắt đầu né tránh cảm giác bị sai.
Bởi bị sai không chỉ làm bản ngã khó chịu.
Nó còn làm toàn bộ hệ thống mất cảm giác ổn định.
Một niềm tin lặp lại đủ lâu sẽ trở thành lối mòn thần kinh
Mỗi lần ta nghĩ theo một cách cũ, tin theo một kiểu cũ, phản ứng theo một đường cũ, các kết nối thần kinh liên quan lại được củng cố thêm.
Lặp lại đủ nhiều, nó trở thành một neural pathway / đường mòn thần kinh.
Và đến một lúc, điều ta gọi là “niềm tin” không còn chỉ là một ý nghĩ thoáng qua.
Nó trở thành một cấu trúc được mã hóa trong hệ thần kinh.
Điều này rất sâu.
Bởi từ đây, niềm tin không còn là một ý kiến.
Nó trở thành một lối đi quen thuộc của nhận thức.
Một quán tính của não.
Một đường điện chạy theo một mạch cũ.
Nếu nhìn bằng ngôn ngữ năng lượng, có thể nói:
đây là một dao động đã bị khóa vào một pha quen thuộc.
Nó mất dần khả năng giao thoa với cái mới.
Và khi không còn giao thoa, nó không còn tiến hóa.
Tưởng tượng là cánh cửa mở. Bám chấp là lúc nó đông cứng thành ảo tưởng.
Trí tưởng tượng tự thân không có lỗi.
Nó là một năng lực rất lớn của con người.
Nó mở ra khả năng.
Mở ra sáng tạo.
Mở ra tương lai.
Nhưng khi một hình ảnh, một câu chuyện, một niềm tin bị bám chặt quá lâu, nó không còn là trí tưởng tượng mở nữa.
Nó đông cứng lại thành một cấu trúc khép kín.
Và chính ở đó, ảo tưởng xuất hiện.
Nếu gọi đúng tên, thì confirmation bias chính là:
cơ chế bảo vệ ảo tưởng khỏi sự thật.
Nó giữ cho dòng điện của niềm tin chỉ chạy theo một mạch cũ.
Nó không cho năng lượng sang mạch mới.
Nó khiến con người không chỉ tin vào một câu chuyện, mà còn sống bên trong nó lâu đến mức tưởng đó là thực tại.
Trong đời sống, confirmation bias xuất hiện ở khắp nơi
Ta có thể thấy nó rất rõ.
Trong tình yêu:
ta tin một người là tốt,
nên bỏ qua mọi dấu hiệu độc hại.
Trong kinh doanh:
ta tin ý tưởng của mình tuyệt vời,
nên chỉ nghe feedback tích cực.
Trong tranh luận:
ta không thật sự muốn hiểu,
ta chỉ muốn thắng.
Trong tâm linh:
ta tin mình đã thức tỉnh,
nên từ chối mọi góc nhìn khác.
Đây là nơi nguy hiểm nhất.
Bởi khi ảo tưởng gặp confirmation bias trong lĩnh vực tâm linh, con người rất dễ rơi vào một dạng “giác ngộ giả”.
Không còn học nữa.
Không còn mở nữa.
Không còn thật sự thấy nữa.
Chỉ còn một câu chuyện rất đẹp mà bản ngã đang tin về chính mình.
Một vòng lặp thực tại giả được duy trì như thế nào?
Cơ chế này có thể được nhìn như một vòng phản hồi:
Trải nghiệm tạo ra niềm tin
Niềm tin bắt đầu lọc thông tin
Thông tin được chọn lại củng cố niềm tin
Niềm tin càng mạnh hơn
Thực tại cá nhân càng đóng kín hơn
Và rồi con người nói:
“Thấy chưa, tôi đã biết mà.”
Nhưng điều họ “biết” không hẳn là sự thật.
Nó có thể chỉ là một thực tại được não và niềm tin đồng tạo ra rồi tự củng cố lẫn nhau.
Câu hỏi quan trọng vì thế không còn là:
“Thế giới ngoài kia là gì?”
Mà là:
ta đang nhìn thế giới…
hay đang nhìn phiên bản thế giới do chính mình tạo ra?
Phá vòng lặp này bắt đầu từ đâu?
Không phải từ việc ghét bỏ chính mình.
Cũng không phải từ việc cố gắng trở nên hoàn toàn khách quan ngay lập tức.
Mà bắt đầu từ việc thấy ra:
confirmation bias không phải lỗi đạo đức.
Nó là một cơ chế sinh tồn của não.
Nhưng nếu không nhận ra nó,
con người sẽ trở thành tù nhân của chính tâm trí mình.
Và rồi tự nhốt mình trong một vòng lặp vô minh.
Vô minh ở đây không chỉ là thiếu thông tin.
Mà là thiếu ánh sáng nhận biết về:
chính cách mình đang nhìn
cách mình đang chọn
cách mình đang bóp méo
và cách mình đang dựng nên một thế giới rất quen thuộc để tiếp tục tin vào nó
Có thể thực hành gì để bắt đầu bước ra?
Bắt đầu rất nhỏ thôi.
Chủ động đọc một điều mình không thích.
Nghe một ý kiến trái chiều mà chưa vội phản kháng.
Quan sát cảm giác khó chịu khi bị phản biện.
Tự hỏi:
“Nếu mình sai thì sao?”
Chỉ riêng câu hỏi đó thôi, đôi khi đã đủ mở ra một khe sáng trong hệ nhận thức.
Thiền.
Quay về hơi thở.
Dừng lại trước phản ứng.
Cũng là những cách rất thực để làm chậm vòng lặp cũ.
Bởi khi không phản ứng ngay,
ta bắt đầu có khoảng để thấy.
Và chính khoảng đó là nơi một thực tại khác có thể bắt đầu xuất hiện.
Điều cốt lõi của hành trình nhận thức
Khi nhìn đủ sâu, ta sẽ thấy:
hành trình khám phá chính mình không chỉ giúp ta hiểu thêm vài điều về bản thân.
Nó giúp ta tiếp cận tri thức một cách thuần hơn.
Thú vị hơn.
Sống hơn.
Bởi lúc ấy, tri thức không còn nằm ngoài đời sống.
Ta bắt đầu thấy:
cách tri thức đi vào đời
cách nó sống trong cảm xúc
cách nó hiện ra trong phản ứng
cách nó tạo thành nhân tính
và cách nó phản chiếu chính bản chất của thực tại
Có lẽ, đó cũng là điều Vũ Trụ Kỳ Diệu đang cố gắng mở ra.
Không phải để thuyết phục ai tin.
Mà để mỗi người dần thấy rõ hơn:
điều gì trong mình đang vận hành
điều gì trong mình đang lặp lại
và điều gì trong mình cần được mở ra để có thể thật sự nhìn thấy
Hành Trình Nhận Thức
Khoa học – Chiêm Nghiệm – Trải Nghiệm Nội Tại
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét